گران مىآيد كه در عبادت بر او سبقت جويند از اين رو انگيزهء دينى او تحريك مىشود نه اين كه قصد رياكارى داشته باشد . يا گاه به سبب ناآشنايى با محل و عوض شدن جا يا عامل ديگرى خوابش نمىبرد و اين حالت را مغتنم مىشمارد ، در حالى كه در منزلش گاه خواب بر او غالب آمده و گاه به اين نكته توجه مىكند كه همواره در خانهء خودش است ، از طرفى نفس هميشه اجازهء خواندن نافلهء شب را نمىدهد ، بلكه گاهى چنين اجازه‌اى را مىدهد و عامل نشاط بر عبادت همين اجازه است با بر طرف شدن ديگر موانع ، و گاه روزه گرفتن در خانهء خودش در حالى كه طعامهاى خوب در اختيار دارد ، دشوار مىآيد و نمىتواند در برابر آنها صبر كند . ولى هرگاه دسترسى به غذاهاى لذيذ بر او دشوار باشد روزه گرفتن بر او سخت نمىآيد . از اين رو انگيزهء روزه گرفتن در او ايجاد مىشود . اين عوامل و نظاير آن ممكن است روى دهد و انگيزهء آن ديدن مردم و همراهى وى به آنهاست ، و در اين موقع است كه گاه شيطان مانع از عمل مىشود و مىگويد : به عبادت و نماز و روزه نپرداز ، چرا كه رياكار خواهى بود . تو اين اعمال را در خانه‌ات به جاى نمىآورى و بيش از آن كه در خانه‌ات نماز مىخوانى نماز نخوان ؛ و گاه رغبت شخص به افزودن در عادت به اين خاطر است كه ديگران او را مىبينند و بيم آن دارد كه كمى عبادت وى را نكوهش كنند و آن را به كاهلى او نسبت دهند ، بويژه هرگاه به او گمان دارند كه شب به عبادت اقدام مىكند ، زيرا نفسش به او اجازه نمىدهد كه از چشم آنها بيفتد و مىخواهد موقعيت خود را حفظ كند . در اين موقع است كه شيطان مىگويد ، نماز بگزار كه قصد اخلاص دارى و براى مردم نماز نمىخوانى بلكه براى خداست ، و علت اين كه هر شب نماز نمىخواندى به خاطر موانع بسيار بوده است و اكنون انگيزهء نماز خواندنت بر طرف شدن موانع است نه آگاهى مردم از عبادت تو ؛ و اين امرى است كه آدمى را به اشتباه مىاندازد ، جز صاحبان بينش را . ولى هرگاه بداند كه محرك او بر عبادت رياكارى است شايسته نيست كه بيش از عادت خود حتى يك ركعت نماز